Luật Hồi tỵ trong triều đình phong kiến Việt Nam

Hồi tỵ là một từ Hán Việt cổ, “hồi” là trở về, “tỵ” là lánh ra. Hồi tỵ nghĩa là tránh ra, hay lánh đi. Luật Hồi tỵ là một nguyên tắc quan trọng trong tổ chức bộ máy chính quyền thời phong kiến, bắt đầu được đặt ra từ thời vua Lê Thánh Tông và hoàn thiện vào thời vua Minh Mạng (nhà Nguyễn), tiếp tục được thực hiện vào các triều vua Nguyễn sau đó. Theo luật này, những người có quan hệ huyết thống, đồng hương, thầy trò, bạn bè… không được cùng làm quan hay làm việc ở một địa phương, công sở. Nếu phát hiện được một trong những trường hợp trên thì phải tâu báo lên để thuyên chuyển những người thân thuộc đó đi các nơi khác nhau.

Trong Quốc triều hình luật (thời Lê) có một số điều quy định hồi tỵ là:

- Quan lại không được lấy vợ, kết làm thông gia với người ở nơi mình cai quản;

- Không đưa quan lại về quê hương bản quán trị nhậm;

- Quan lại không được tậu đất, vườn ruộng, nhà tại nơi cai quản;

- Quan lại không được lấy người cùng quê làm người giúp việc;

- Người có quan hệ thầy trò, bạn bè không được làm việc cùng một công sở.

Luật Hồi tỵ thời Lê Thánh Tông còn được thực thi nghiêm ngặt trong các kỳ thi hương, thi hội và áp dụng với cả đội ngũ viên chức ở cấp xã. Năm Hồng Đức thứ 19 (Mậu Thân, 1488), nhà vua xuống chiếu: Hễ là anh em ruột, anh em con chú con bác và bác cháu, cậu cháu với nhau thì chỉ có một người được làm xã trưởng, còn lại không được cùng làm để trừ mối tệ bè phái hùa nhau. Tám năm sau, quy định này được mở rộng ra với cả những người là con cô con cậu, con dì con già và những người có quan hệ thông gia. Đối với trường hợp này, nếu đã cùng làm xã trưởng rồi thì phải chọn người nào có thể làm được việc thì cho lưu lại, còn thì cho về làm dân. Biện pháp này có tác dụng ngăn chặn tệ lợi dụng quan hệ thân tộc, vây bè kéo cánh cả về phía họ ngoại và thông gia trong việc nắm giữ các chức danh trong bộ máy hành chính nhằm thao túng làng xã.

Trong các triều đại phong kiến sau đó, vua Minh Mạng là người thực hiện Luật Hồi tỵ triệt để hơn cả. Năm 1831, Luật Hồi tỵ được vua ban hành, trong đó quy định: Khi bố trí quan về trị nhậm tại các địa phương cần phải tránh những nơi: quê gốc (quê cha) là nơi có quan hệ họ nội nhiều đời; trú quán là nơi bản thân đã ở lâu, học hành, sinh hoạt; quê ngoại (bao gồm quê mẹ, quê vợ là nơi theo học trước đây). Triều đình không được bổ dụng quan lại về một trong những địa phương như quy định trên… Nếu ai man trá sẽ bị nghiêm trị.

Ngoài các điểm giống như Luật Hồi tỵ thời Lê Thánh Tông, Minh Mạng còn có nhiều quy định tích cực và triệt để hơn, như:

- Các dịch lại ở các nha môn, các bộ ở Kinh đô và các tỉnh mà là bố con, anh em ruột, anh em con chú con bác với nhau thì phải tách ra, đổi bổ đi nơi khác;

- Các quan lại không được làm quan ở nơi trú quán (nơi ở một thời gian lâu), ở quê vợ, quê mẹ mình; thậm chí cũng không được làm việc ở phủ, huyện là quê hương của mình.

- Các lại mục, thông lại các nha thuộc phủ huyện là người cùng làng cũng phải chuyển bổ đi nơi khác.

- Các quan viên từ Tham biện trở lên ở các trấn, tỉnh về Kinh đô dự đình nghị, song trong các cuộc họp có bàn việc liên quan đến địa phương mà mình trị nhậm thì không được vào dự.

Đến năm 1836, Luật lại được bổ sung khắt khe hơn: Các quan đầu tỉnh như Tổng đốc, Tuần phủ, Bố chánh, án sát, Lãnh binh, Đốc học đều không được cử những người cùng chung một quê. Trong từng Bộ, Nha, Sở, Cục không được bố trí những người có quan hệ cha - con, anh - em, thông gia, thầy trò, họ hàng thân thiết… Khi thanh tra, thụ lý án, nếu trong đó có tình tiết liên quan đến người thân phải bẩm báo để triều đình cử người khác thay thế. Quan lại không được coi thi, chấm thi ở nơi nào có những người ruột thịt, thân quen ứng thí. Nếu có, phải tâu trình để thay người khác. Nghiêm cấm các quan đầu tỉnh không được đặt quan hệ giao du, kết thân, kết hôn với đàn bà con gái nơi mình trị nhậm, cấm tậu nhà, tậu ruộng… trong địa hạt cai quản của mình…

Năm 1886, vua Đồng Khánh (trị vì 1885 - 1888) quy định rằng “… trong cùng một bộ hay cùng một tỉnh, đều là người quê quán cùng một hạt, hoặc là nơi có bốn người cùng làm việc mà đến ba người là quê quán cùng một hạt, thì cũng cho hồi tỵ…” (Đại Nam điển lệ).

Quy định hồi tỵ nhằm tránh sự làm việc không khách quan, nể nang, né tránh hoặc bao che, nâng đỡ cho nhau giữa những người thân thuộc, hạn chế việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn thực hiện các hành vi tiêu cực. Thực tế, quy định này đã có tác dụng rất tích cực góp phần ngăn chặn tình trạng “một người làm quan cả họ được nhờ”.

Tất nhiên, trong những nghề nghiệp không có khả năng xảy ra tham nhũng, những công việc nghiên cứu chuyên môn thuần tuý và cần những người có kinh nghiệm gia truyền cùng làm việc theo kiểu cha truyền con nối, thì có thể không cần áp dụng các quy định hồi tỵ. Chẳng hạn thời nhà Nguyễn, Ty Chiêm hậu là cơ quan chuyên trách về lịch; Thái y viện là cơ quan chăm sóc sức khoẻ nhà vua; Ty Hiệu lễ sinh chuyên coi về lễ nghi… là những cơ quan không có nguy cơ phát sinh tiêu cực, cần người có chuyên môn từ đời này sang đời khác thì không áp dụng luật hồi tỵ.

Liên hệ với công tác tổ chức cán bộ và phòng chống tham nhũng

Hiện nay trong xã hội ta, việc lợi dụng quyền thế đưa người nhà, người thân vào cùng cơ quan làm việc, vây bè kéo cánh để nắm giữ các chức danh trong bộ máy hành chính đang là vấn đề hết sức nổi cộm. Dù khó khăn, nhưng ai cũng phải thừa nhận, đây là hiện tượng khá phổ biến ở hầu hết các cơ quan nhà nước. Một người nắm quyền lãnh đạo có ít nhất một vài người là con cháu làm việc dưới quyền tại chính cơ quan đó hoặc các cơ quan lân cận. Nguyên nhân của hiện tượng này là do việc thi, tuyển cán bộ ở nhiều nơi thiếu khách quan, thiếu nghiêm túc, trong khi đó, pháp luật hiện hành về tổ chức cán bộ không có điều khoản nào quy định những nội dung giống như Luật Hồi tỵ thời phong kiến. Điều này dẫn đến tình trạng phổ biến “một người làm quan, cả họ được nhờ”. Trên báo Tết của một tỉnh cách đây mấy năm có đôi câu đối khá thú vị phản ánh tình trạng trên: Người quan họ làm quan theo họ. Đất Thuận Thành không thuận cũng thành. Hoặc trong dân gian có câu: Không cần ngoại ngữ, chỉ cần Nghệ ngữ khi đến xin việc vào một cơ quan mà người đứng đầu là người nói tiếng Nghệ.

Tình trạng trong một cơ quan, đơn vị, địa phương… tập trung những người thân thuộc giữ các cương vị khác nhau trong bộ máy đã gây ra những tác hại nghiêm trọng. Tham nhũng bắt nguồn từ quyền lực. Khi người có quyền lực tham nhũng, tất yếu anh ta phải gây bè kéo cánh, tạo nên một mạng lưới tay chân để phục vụ cho mục đích của mình. Vì vậy, việc bố trí những người thân thuộc vào làm việc tại đơn vị của mình là “thượng sách” để thực hiện mục đích đó, do mạng lưới đó được ràng buộc về tình cảm (do quan hệ họ hàng, thân thuộc) và cả về quyền lợi vật chất cũng như chính trị.

Mặt khác, tình trạng trên còn tạo nên một kiểu “gia đình trị”, mất dân chủ hoặc dân chủ giả hiệu trong cơ quan nhà nước. Những người được nhận vào làm có quan hệ thân thuộc với lãnh đạo cơ quan sẽ chỉ có một thái độ “nghe lời”, bảo vệ kể cả cái sai của người lãnh đạo do sự mang ơn, do tình cảm họ hàng, gia đình, bè bạn. Và hậu quả tất yếu và thực tế đã xảy ra là những việc làm sai trái trong cơ quan, đơn vị đó không bị phanh phui. Bên cạnh đó, những người trong cơ quan, đơn vị nhưng không phải là thân thuộc của lãnh đạo sẽ bị cô lập, thậm chí bị trù dập nếu không “ngoan ngoãn” vâng lời lãnh đạo.

Đã có nhiều vụ việc mà khi xảy ra, người ta mới thấy là tình trạng gia đình trị tại cơ quan xảy ra vụ việc đó là nặng nề và là một trong những nguyên nhân của tình trạng sai phạm không được phát hiện, kiểm tra kịp thời, để lâu thành ung nhọt và khi khi vỡ lở thì hậu quả hết sức nghiêm trọng. Đơn cử, vụ Mai Văn Dâu (nguyên Thứ trưởng Bộ Thương mại) có con là Mai Thanh Hải cũng làm tại Bộ; vụ PMU 18, Thứ trưởng Bộ Giao thông vận tải Nguyễn Việt Tiến đưa nhiều con cháu vào giữ các chức vụ quan trọng trong đơn vị, như cháu ruột tên là Nguyễn Ngọc Long, được bổ nhiệm làm Phó Tổng giám đốc PMU18. Long từng bị khởi tố, bắt tạm giam trong một vụ mua bán đất đai bất hợp pháp, nhưng đã không khai báo thông tin này trong lý lịch để được bổ nhiệm Phó Tổng giám đốc PMU18. Bùi Tiến Dũng, Tổng Giám đốc PMU18, có em gái là Bùi Thu Hạnh được cử làm Chánh Văn phòng tư vấn giám sát của dự án quốc lộ 18. Sau khi Dũng bị bắt về tội đánh bạc, Hạnh cũng bị khởi tố về tội tham ô tài sản… Ngoài ra, tình trạng lãnh đạo ở các cơ quan, đặc biệt là các cơ quan kinh tế, đưa người cùng quê vào làm để tạo thành phe phái thì nhiều vô kể.

Thiết nghĩ, trong điều kiện nước ta hiện nay, với chế độ một đảng, với quyết tâm chống tham nhũng của Đảng và Nhà nước, việc nghiên cứu để ban hành những quy định có ý nghĩa như Luật Hồi tỵ là rất cần thiết. Luật này sẽ góp phần chống tham nhũng tận gốc, chống tiêu cực trong công tác cán bộ, làm trong sạch bộ máy nhà nước, đảm bảo hiệu quả công việc thực sự “do dân, vì dân”, vì “cán bộ là cái gốc của mọi công việc” (Hồ Chí Minh). Hiện nay, Pháp lệnh Cán bộ, công chức mới chỉ có một quy định tại Điều 20 nhằm tránh nguy cơ tham nhũng trực tiếp tại một cơ quan, đơn vị là: “Người đứng đầu và cấp phó của người đứng đầu cơ quan, tổ chức không được bố trí vợ hoặc chồng, bố mẹ, con, anh chị em ruột của mình giữ chức vụ lãnh đạo về tổ chức nhân sự, kế toán - tài vụ, làm thủ quỹ, thủ kho trong cơ quan, tổ chức hoặc mua bán vật tư, hàng hoá, giao dịch ký kết hợp đồng cho cơ quan, tổ chức đó”. Quy định này được nhắc lại ở Luật Phòng, chống tham nhũng nhưng không được bổ sung thêm.

Rõ ràng, quy định trên chỉ có tác dụng phòng ngừa trong phạm vi rất hẹp và vì thế, đã không ngăn chặn được những vụ án tham nhũng như các vụ việc đã nêu trên. Do đó, cần phải bổ sung nhiều quy định mới về “hồi tỵ” cho đầy đủ và hiệu quả. Cần ban hành Luật Tổ chức cán bộ thay thế Pháp lệnh Cán bộ, công chức hiện nay, trong đó, phải quy định chặt chẽ các điều kiện về tuyển dụng, bổ nhiệm… có tác dụng tránh việc nhận vợ hoặc chồng, con cháu, họ hàng, người cùng quê của người lãnh đạo cơ quan, đơn vị, địa phương vào làm việc cùng một đơn vị với người lãnh đạo đó. Khi đã có Luật với quy định trên thì cần phải tiến hành rà soát các cơ quan, đơn vị có tình trạng “làm quan theo họ”, hay trái với yêu cầu hồi tỵ nói chung để sắp xếp, tổ chức lại cho đúng luật. Điều này không chỉ có tác dụng làm trong sạch đội ngũ cán bộ mà còn là một trong những biện pháp chống tham nhũng hiệu quả và dễ thực thi trong bối cảnh hiện nay.

Theo TC NCLP