Tại điểm c, khoản 1 Điều 254 BLTTHS (dự thảo) xác định, bản án sau khi được cấp phúc thẩm tuyên hoặc quyết định sau khi được cấp phúc thẩm ra coi như có hiệu lực pháp luật ngay và có thể ra quyết định thi hành. Như vậy, nếu bị cáo thuộc một trong những trường hợp sau đây sẽ được trả tự do theo Điều 227 BLTTHS (dự thảo) (nếu họ không bị tạm giam về một tội phạm khác):
+ Bị cáo không có tội;
+ Bị cáo được miễn trách nhiệm hình sự hoặc được miễn hình phạt;
+ Bị cáo bị xử phạt bằng các hình phạt không phải là hình phạt tù;
+ Bị cáo bị xử phạt tù, nhưng được hưởng án treo;
+ Thời hạn phạt tù bằng hoặc ngắn hơn thời gian bị cáo đã bị tạm giam.
Trong trường hợp bị cáo bị tuyên phạt tù nhưng không thuộc những trường hợp quy định tại Điều 227 BLTTHS (dự thảo), khoản 3 Điều 242 BLTTHS (dự thảo) quy định: “Đối với bị cáo đang bị tạm giam bị tuyên án phạt tù mà đến ngày kết thúc phiên toà thời hạn tạm giam đã hết thì Hội đồng xét xử ra quyết định tạm giam bị cáo để bảo đảm việc thi hành án.
Đối với bị cáo không bị tạm giam, nhưng bị tuyên án phạt tù thì trong bản án phúc thẩm, Hội đồng xét xử phải quyết định bắt tạm giam bị cáo ngay sau khi tuyên án, trừ các trường hợp quy định tại Điều 260 của Bộ luật này.
Thời hạn tạm giam là bốn mươi lăm ngày, kể từ ngày tuyên án.”
Kèm theo quy định tại khoản 3 Điều 242, Điều 253 BLTTHS (dự thảo) đã dành một khoảng thời gian là 20 ngày kể từ ngày tuyên án hoặc kể từ ngày ra quyết định để Toà án cấp phúc thẩm có thể gửi bản sao bản án hoặc quyết định phúc thẩm cho Toà án đã xử sơ thẩm để Toà án cấp sơ thẩm ra quyết định thi hành án. Với thời hạn 45 ngày (thời hạn tạm giam bị cáo sau khi xét xử phúc thẩm), Toà án cấp phúc thẩm có đủ thời gian để gửi bản sao bản án hoặc quyết định phúc thẩm cho Toà án đã xử sơ thẩm đồng thời cũng đảm bảo thời gian cho Toà án cấp sơ thẩm ra quyết định thi hành án. Nếu chỉ xem xét tới đó thì những quy định này rõ ràng là hợp lý. Tuy nhiên, xét ở góc độ khác, theo chúng tôi, việc quy định như thế là chưa thoả đáng.
Theo quy định của Điều 254, bản án hoặc quyết định của Toà án cấp phúc thẩm có hiệu lực ngay. Nghĩa là, ngay sau khi tuyên án hoặc ra quyết định của cấp phúc thẩm, người bị tuyên án phạt tù được coi là có tội chứ không còn được coi là bị can, bị cáo nữa. Trong khi đó, Điều 88 BLTTHS (dự thảo) đã xác định tạm giam “có thể được áp dụng đối với bị can, bị cáo” chứ không đề cập đến đối tượng nào khác có thể bị áp dụng biện pháp này. Như vậy, quy định cho phép Toà án cấp phúc thẩm áp dụng biện pháp tạm giam khi bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật là không phù hợp. Bởi vì trong trường hợp này, chúng ta sẽ xác định tư cách của người bị tạm giam là: bị can, bị cáo hay phạm nhân?
Theo nguyên tắc, một khi bản án có hiệu lực pháp luật, người bị kết án phạt tù được coi là phạm nhân, cần thiết sớm có quyết định thi hành án để nhanh chóng buộc anh ta chấp hành hình phạt tù với một chế độ thích hợp theo luật định. Nếu chúng ta vẫn chấp nhận tạm giam phạm nhân thì chế độ tạm giam sẽ áp dụng cho người (đúng ra) là đang thi hành hình phạt tù. Như thế là không hợp lý, bởi lẽ Điều 89 BLTTHS (dự thảo) đã khẳng định: “Chế độ tạm giữ, tạm giam khác với chế độ đối với người đang chấp hành hình phạt tù.”
Theo chúng tôi, nên quy định cho phép Toà án cấp phúc thẩm có quyền ra quyết định thi hành án sau khi đã xét xử phúc thẩm. Có hai phương án: 1) trao quyền ra quyết định thi hành án cho Toà án cấp phúc thẩm chỉ trong trường hợp người bị kết án phạt tù giam, 2) trao quyền ra quyết định thi hành án cho Toà án cấp phúc thẩm trong mọi trường hợp. Chúng tôi cho rằng, phương án thứ nhất phù hợp hơn trong bối cảnh cần giảm áp lực quá tải đối với các Toà áp cấp tỉnh và tối cao. Như vậy, Điều 242 BLTTHS (dự thảo) cần loại bỏ trường hợp áp dụng biện pháp tạm giam khi đã xét xử phúc thẩm mà người bị kết án bị kết án phạt tù (bỏ khoản 3 Điều 242).
Kèm theo quy định cho phép Toà án cấp phúc thẩm ra quyết định thi hành án trong trường hợp người bị kết án phạt tù, cần bổ sung trường hợp Toà án cấp phúc thẩm có quyền ra quyết định thi hành án vào Điều 253 quy định về việc giao bản án, quyết định của Toà án cấp phúc thẩm. Như vậy, Điều 253 BLTTHS (dự thảo) có thể được sửa đổi, bổ sung như sau:
“Điều 253. Việc giao bản án và quyết định phúc thẩm hoặc ra quyết định thi hành án
Trong thời hạn hai mươi ngày, kể từ ngày tuyên án hoặc từ ngày ra quyết định, Toà án cấp phúc thẩm phải gửi bản sao bản án hoặc quyết định phúc thẩm cho Toà án đã xử sơ thẩm, Viện kiểm sát cùng cấp, người đã kháng cáo, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến việc kháng cáo, kháng nghị hoặc người đại diện hợp pháp của họ.
Trong trường hợp người bị kết án bị kết án phạt tù, Toà án cấp phúc thẩm phải ra quyết định thi hành án ngay sau khi kết thúc phiên toà.”
Như vậy, quyền ra quyết định thi hành án của Toà án cấp sơ thẩm trong trường hợp người bị kết án bị kết án phạt tù trong phiên toà phúc thẩm sẽ không còn nữa. Vậy, khoản 1 Điều 255 BLTTHS (dự thảo) sẽ được sửa đổi như sau:
“1. Trong thời hạn mười lăm ngày, kể từ ngày bản án hoặc quyết định của Toà án cấp sơ thẩm có hiệu lực pháp luật hoặc kể từ ngày nhận được bản án hoặc quyết định của Toà án cấp phúc thẩm, trừ trường hợp người bị kết án bị kết án phạt tù tại phiên Toà phúc thẩm, Chánh án Toà án đã xử sơ thẩm phải ra quyết định thi hành án hoặc uỷ thác cho Toà án khác cùng cấp ra quyết định thi hành án.”
Trong xu thế cải cách tư pháp chung, việc quy định trao cho Toà án cấp phúc thẩm quyền ra quyết định thi hành án trong trường hợp trên là cần thiết. Việc làm này một mặt bảo vệ ngày càng hữu hiệu quyền và lợi ích của công dân, mặt khác nó giúp cho việc xử lý hình sự ngày càng đạt hiệu quả cao hơn.
Thạc sĩ Phạm Văn Beo - Giảng viên Khoa Luật Đại học Cần Thơ
Nguồn: www.ctu.edu.vn