Luật Doanh nghiệp (DN) 1999 được xem là bước cải cách đột phá cơ bản trong hệ thống pháp luật DN ở Việt Nam. Tuy nhiên, sau 6 năm thực hiện, Luật DN 1999 đã bộc lộ không ít tồn tại mà trong đó, năng lực quản lý của bộ máy nhà nước được đánh giá là khâu yếu nhất, cần có sự thay đổi, cải tiến mạnh mẽ để việc thực hiện Luật DN 2005 mang lại những hiệu quả bền vững hơn.
Có 4, thực hiện chưa được 1
Đó là cách nói ví von của ông Nguyễn Đình Cung - Trưởng ban kinh tế vĩ mô - Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương khi nói về những bất cập trong năng lực quản lý của cơ quan đăng ký kinh doanh (ĐKKD). Đây được xem là một trong những hạn chế gây bức xúc nhất cho các DN hiện nay.
Hệ thống ĐKKD được giao 4 chức năng: giải quyết ĐKKD, hướng dẫn ĐKKD, xây dựng hệ thống quản lý thông tin DN, thực hiện kiểm tra DN. Vậy nhưng hiện nay các cơ quan ĐKKD chỉ mới làm được mỗi nhiệm vụ đầu tiên là cấp giấy ĐKKD, còn các nhiệm vụ khác không thực hiện được là bao. Sau 6 năm thực hiện, hệ thống thông tin về DN hiện đại vẫn chưa được hình thành. Do vậy, đến nay việc tìm kiếm thông tin đầy đủ về DN gần như không thực hiện được. Điều này hạn chế việc minh bạch, công khai thông tin, gây ra rủi ro trên thị trường. Không những thế, ngay cả nhiệm vụ thứ nhất cũng còn không ít hạn chế. Thực tế các cơ quan ĐKKD vẫn làm việc theo lối thủ công, chủ yếu xử lý công việc bằng văn bản giấy tờ, không có sự phối hợp, dính kết liên thông bằng công nghệ mạng. Điều này khiến người ĐKKD muốn có được giấy chứng nhận ĐKKD phải đi lại ít nhất là 5 lần. Quy trình cấp giấy ĐKKD cũng chưa đồng nhất, có việc làm được ở nơi này nhưng lại không làm được ở nơi khác. Cơ chế “một cửa” chỉ mang tính hình thức, nhiều khi phản tác dụng. Hệ thống ĐKKD hiện nay mới chỉ có khâu trung gian là các tỉnh thành, trong khi đó “đầu” là Bộ Kế hoạch và Đầu tư thì hoạt động không có hiệu quả, còn “chân” là hệ thống đăng ký ở các quận, huyện thì lại chưa có. Nhiệm vụ này chỉ được giao kiêm nhiệm vào các phòng ban khác nhau của cấp quận, huyện.
Thực tế cũng cho thấy, do hiện nay không thể thống kê được có bao nhiêu ngành nghề thuộc dạng ĐKKD có điều kiện và điều kiện đó là gì, nên gần như không có phòng ĐKKD nào thực hiện được việc hướng dẫn ngành nghề ĐKKD có điều kiện. Chính vì vậy ông Cung “kết luận”, sau 6 năm thi hành Luật DN, cơ quan ĐKKD gần như chưa có sự cải thiện đáng kể nào, ngoài trừ họ mới chỉ hiểu hơn, thông thạo hơn trong việc cấp giấy chứng nhận ĐKKD.
Sự trỗi dậy của “làn sóng” giấy phép con
Đây là cụm từ được dùng để “cảnh báo” trong báo cáo của Viện Nghiên cứu kinh tế Trung ương. Theo kết quả điều tra của cơ quan này thì nỗ lực cải cách giấy phép kinh doanh (GPKD) đã chấm dứt từ đầu năm 2003. Kể từ thời điểm đó đến nay, một “làn sóng” GPKD mới xuất hiện và nổi lên một cách nhanh chóng với quy mô đáng kể. Từ 194 giấy phép năm 2002 đã lên 246 giấy phép năm 2003 và 298 giấy phép vào cuối năm 2004. Như vậy cứ trung bình mỗi tuần có một giấy phép con ra đời. Đó là chưa kể hàng trăm loại giấy phép được trá hình dưới các hình thức như được “chấp thuận”, “thông qua” và không có tên gọi cụ thể của các cơ quan quản lý nhà nước. Báo cáo này còn khẳng định, có dấu hiệu cho thấy, không hiếm bộ, ngành đã khéo léo dành thêm nhiều quyền cấp giấy phép thông qua các quy chế, thủ tục hành chính. Thực tế cho thấy, ý đồ đặt giấy phép cho “ngành mình, cơ quan mình” đã được “cài cắm” vào các nghị định, pháp lệnh và luật một cách dễ dàng, đơn giản không cần giải trình. Khi được luật hoá, các giấy phép trá hình đó còn sinh sôi nảy nở nhiều giấy “cháu, chắt” khác nữa.
Trong khi đó, theo ông Nguyễn Đình Cung thì Luật DN cũng đã có điều quy định rất rõ về việc loại bỏ những giấy phép kinh doanh không hợp lý, Thủ tướng Chính phủ cũng rất quyết liệt trong việc rà soát và bãi bỏ những GPKD không hợp lý và trái luật, nhưng thực tế đã vấp phải sự phản đối từ nhiều phía, trong đó có các cơ quan bộ, ngành, trong đó có các cơ quan bộ, ngành. Đơn cử như việc phải mất tới 2 năm “cò cưa”, Tổ công tác thi hành Luật DN mới có thể thống nhất được với các bộ, ngành liên quan danh mục giấy phép bãi bỏ và chuyển đổi. Tuy nhiên, rốt cuộc thì số lượng giấy phép bị bãi bỏ và chuyển đổi đã chỉ còn chưa đầy một nửa so với quyết định của Chính phủ.
Vì vậy các chuyên gia cho rằng, năng lực bộ máy vẫn là khâu yếu nhất, nhiều sức ì và chậm thay đổi thể hiện trên nhiều mặt, từ nhận thức không đồng đều đến phương thức và công cụ quản lý thiếu tính chuyên nghiệp, thiếu bộ phận và công cụ để hỗ trợ. Chính vì vậy, để thực hiện Luật DN 2005 một cách có hiệu quả đòi hỏi phải có những nỗ lực lớn hơn, động lực cải cách phải được duy trì lâu dài.
Nguồn: Báo Hải quan ngày 30/5/2006